Een operatiekamer bouwen begint met een vraag die weinig met bouwen te maken heeft: welke ingrepen gaan hier de komende jaren plaatsvinden? Daaruit volgt de OK-klasse, en die klasse bepaalt voor een groot deel hoe de ruimte eruit gaat zien, hoeveel ruimte de installatie vraagt en hoe de zones op elkaar aansluiten.
Daarna komt het deel waar het in de praktijk om draait: de schil, de luchtbehandeling, de deuren en het plafond komen van verschillende partijen en moeten samen één werkende ruimte worden. In dit artikel lopen we langs het Nederlandse kader, de rolverdeling en wat u nu al kunt voorbereiden voor later.
De ingrepen bepalen de klasse
Voor de lucht in de operatiekamer is in Nederland de richtlijn Luchtbehandeling in operatiekamers en behandelkamers de norm. Die onderscheidt klasse 1+, klasse 1 en klasse 2, en koppelt ingrepen aan een klasse.
De richtlijn schrijft geen luchtsysteem voor, maar wel wat het systeem moet presteren. Dat geeft ruimte in het ontwerp, en maakt tegelijk de gemeten prestatie doorslaggevend.
Tabel 1: Minimale criteria per OK-klasse volgens de richtlijn Luchtbehandeling in operatiekamers en behandelkamers.
Voor de bouw is de zonering vaak het belangrijkste getal uit deze tabel. Drie zones of twee zones: dat bepaalt de opzet van de ruimte, en volgens de richtlijn moeten de zones op de bouwtekening staan. Meer over de verschillen leest u in ons artikel over OK-klasse 1+, 1 en 2.
Het kader: geen één norm, wel een vaste set
Wie zoekt naar “de norm” voor een operatiekamer, vindt die niet. De richtlijn geeft de prestatie-eisen voor de lucht. De ISO-klasse uit NEN-EN-ISO 14644-1 zegt iets over deeltjes, en niet automatisch alles over de microbiologie. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd toetst aan deze veldnormen en wettelijke normen in haar toetsingskader.
De VCCN-richtlijnen beschrijven hoe de ruimte in rust wordt getest en hoe je hem tijdens gebruik monitort. Voor het gebouw zelf geldt sinds de Omgevingswet het Besluit bouwwerken leefomgeving, de opvolger van het Bouwbesluit 2012.
Voor een ziekenhuis betekent dit vooral: leg vroeg vast welke eisen voor deze kamer gelden en hoe ze worden gemeten. Wat niet meetbaar is omschreven, is bij oplevering lastig af te tekenen.
Wie doet wat
Een operatiekamer bouwen is werk van veel partijen, en hoe zij samenwerken verschilt per project. Meestal begint het met een ontwerpfase. Het ziekenhuis werkt dan samen met een architect en adviseurs, zoals een installatieadviseur, de ruimte en de eisen uit.
Daarna gaat het werk naar een hoofdaannemer. Bij grotere ziekenhuisprojecten is dat vaak een bouwcombinatie: een bouwkundig aannemer en een installateur die samen het project realiseren. Soms zitten die partijen al in de ontwerpfase aan tafel, bijvoorbeeld in een bouwteam. De hoofdaannemer schakelt vervolgens onderaannemers in voor de specialistische onderdelen. Daar komen wij in beeld, met onze kennis van operatiekamers.
De installateur ontwerpt en berekent de luchtbehandeling en sluit die aan op de schil. Wij maken de schil in onze eigen fabriek: het wandsysteem, de werkstations en doorgeefkasten, en de luchtkanalen, filterbakken en roosters in de wand. Plafond, vloer, hermetische deuren, warmhoudlades en medicijnkoelkasten stemmen we af op die wanden en leveren we via vaste partners mee, zodat de schil als één geheel wordt opgeleverd.
Dat de kanalen in de wand zitten, heeft een reden. Het kanaal wordt op maat gemaakt zodat de doorlaat klopt, en omdat het kanaal deel uitmaakt van de wand, is de aarding geen apart vraagstuk.
Figuur 1: Wie doet wat in een operatiekamer. De rolverdeling verschilt per project.
Bij een hybride OK of een ruimte met röntgenapparatuur komt daar stralingsbescherming bij, bijvoorbeeld met een loodbedienscherm in de wand. Dat vraagt om afstemming met de leverancier van de apparatuur, nog voordat de wanden zijn getekend. De klinisch fysicus van het ziekenhuis beoordeelt de stralingsbescherming.
Bouwen naast een operatieafdeling die doorgaat
Sommige projecten zijn geen nieuwbouw, maar een renovatie in een bestaand ziekenhuis. Dat kan goedkoper zijn, maar is vaak complexer. U werkt met de ruimte die er is, terwijl nieuwe technieken soms juist meer ruimte vragen. En de andere operatiekamers moeten intussen blijven draaien. Bereikbaarheid, de plek van de technische ruimte en de fasering wegen dan net zo zwaar als de OK zelf.
Productie buiten het ziekenhuis helpt daarbij. Wat in onze eigen fabriek wordt gemaakt, hoeft op locatie alleen nog te worden gemonteerd. Dat verkort de doorlooptijd op locatie, en daarmee de tijd dat de afdeling hinder heeft van de bouw.
Denk verder dan de oplevering
Een operatiekamer gaat lang mee, en de techniek verandert snel. Soms is de vraag naar bijvoorbeeld een hybride OK nog niet groot genoeg, maar staat die wel in het langetermijnplan. Dan loont het om daar nu al op voor te bereiden. Denk aan twee operatiekamers naast elkaar, waarvan de wanden al loodafscherming hebben. Groeit later de vraag, dan gaat de tussenwand eruit en ontstaat zonder grote ingreep één hybride OK.
Ook het gebruik kost geld. Volgens een enquête van het Landelijk Netwerk de Groene OK komt op een operatiecomplex ruim 90 procent van het energieverbruik door de luchtbehandeling. Een OK zwaarder uitvoeren dan het operatieprogramma vraagt, betekent dus jarenlang hogere energiekosten. Een te krappe keuze kan later juist een dure verbouwing worden.
Welke keuzes het budget het meest bepalen, en hoe u begrotingen eerlijk vergelijkt, leest u in ons artikel over wat het kost om een operatiekamer te bouwen. Kijk daarbij vooral naar wat er níet in een begroting zit, en wie de aansluitingen tussen de partijen verzorgt. Juist op die grenzen ontstaat later meerwerk.
Vroeg aan tafel
Aan de eisen voldoen is de basis. Het verschil zit in wat er daarna komt: of de kamer ook prettig werkt voor het team dat er elke dag in staat. Daarom komen we bij operatiekamers het liefst vroeg in het traject aan tafel, met de gebruiker, de architect en de installateur, en delen we onze kennis en ervaring om samen tot een goed ontwerp te komen.
Omdat we in onze eigen fabriek ontwerpen en produceren, spelen we snel in op wijzigingen. En we voelen ons verantwoordelijk voor het resultaat.
Staat er een OK-project op de planning? Leg uw programma van eisen aan ons voor. Dan kijken we samen met u naar de ingrepen, de indeling en de aansluiting op de installatie.