Er is niet één NEN-norm waar een operatiekamer aan moet voldoen. Het leidende document in Nederland is de Richtlijn Luchtbehandeling in operatiekamers en behandelkamers, opgesteld op initiatief van de Nederlandse Vereniging voor Medische Microbiologie. Die richtlijn legt de minimale eisen per OK-klasse vast en verwijst voor classificatie, filters en metingen naar NEN-normen. Voor testen en monitoring komen daar de VCCN-richtlijnen bij.
In dit artikel leest u welke documenten gelden, wat het verschil is tussen OK-klasse 1+, 1 en 2, en wat dat betekent voor de bouw van een operatiekamer.
Welke normen en richtlijnen gelden voor een operatiekamer?
| Document | Wat het regelt |
|---|---|
| Richtlijn Luchtbehandeling in operatiekamers en behandelkamers | Minimale luchtkwaliteitscriteria per OK-klasse, randvoorwaarden voor de operatieafdeling, monitoring en het luchtbeheersplan |
| NEN-EN-ISO 14644-1 | Classificatie van de luchtreinheid op basis van deeltjesconcentraties (ISO-klasse 5 of 7) |
| NEN-EN-ISO 14644-3 | Beproevingsmethoden, zoals de hersteltijd en de lektest van geïnstalleerde HEPA-filters |
| NEN-EN 1822 | Classificatie van HEPA-eindfilters; voor een operatiekamer minimaal H13 |
| NEN-EN-ISO 16890-1 | Fijnstoffilters voor de toevoerlucht naar de ruimten rond de operatiekamer |
| NEN-EN 16798-3 | Prestatie-eisen voor ventilatiesystemen in utiliteitsgebouwen |
| VCCN Richtlijn 7 | Testen en classificeren van operatiekamers en opdekruimten in rust |
| VCCN Richtlijn 8 | Monitoring van operatiekamers tijdens gebruik |
| NEN 1010, rubriek 710 | Elektrische installaties; rubriek 710 bevat de aanvullende eisen voor medisch gebruikte ruimten, ingedeeld in groep 0, 1 en 2 |
De richtlijn is geen wet, maar de vastgestelde professionele standaard. De criteria zijn bovendien minimumeisen. In de praktijk legt de opdrachtgever in het programma van eisen vast welke documenten gelden en of er strengere eisen nodig zijn.
Wat is het verschil tussen OK-klasse 1+, 1 en 2?
De richtlijn onderscheidt drie operatiekamerklassen. Klasse 1+ stelt de zwaarste eisen, klasse 2 de lichtste.
| Criterium | OK-klasse 1+ | OK-klasse 1 | OK-klasse 2 |
|---|---|---|---|
| Luchtwisselingen per uur | ten minste 20 | ten minste 20 | ten minste 6 |
| Luchtreinheid (NEN-EN-ISO 14644-1) | ISO 5 | ISO 7 | ISO 7 |
| Hersteltijd (1:100) | maximaal 3 minuten | maximaal 20 minuten | geen eis |
| Eindfilter (NEN-EN 1822) | ten minste HEPA H13 | ten minste HEPA H13 | ten minste HEPA H13 |
| Temperatuur (richtinggevend) | 18 – 23 °C | 18 – 23 °C | 18 – 23 °C |
| Relatieve vochtigheid | onder 65% | onder 65% | onder 65% |
| Drukzones aflopend in zuiverheid | 3 | 3 | 2 |
Klasse 1+ wordt ook wel de operatiekamer met ultraschone lucht genoemd. Voor electieve grote gewrichtsvervangende operaties, zoals knie-, heup- en schouderprothesen, heeft de Nederlandse Orthopaedische Vereniging een voorkeur voor deze klasse. Welke ingreep in welke klasse thuishoort, bepalen de wetenschappelijke verenigingen per specialisme.
Belangrijk: de richtlijn schrijft geen type luchtinblaassysteem voor. Een mengend systeem en een unidirectioneel (verdringend) systeem zijn allebei toegestaan, zolang de gerealiseerde installatie aan de criteria voldoet. Het resultaat telt, niet het concept. Meer over de keuze leest u in ons artikel over OK-klasse 1, 1+ en 2.
Waarom wordt een operatiekamer op deeltjes getoetst en niet op bacteriën?
De richtlijn toetst de luchtkwaliteit op deeltjes van 0,5 µm en groter, net als in een cleanroom voor de hightech. Het doel is in een operatiekamer echter anders: niet het deeltje zelf is het probleem, maar de bacteriën die een wondinfectie kunnen veroorzaken.
Bacteriën in de lucht zweven meestal niet los, maar zitten vast aan deeltjes zoals huidschilfers. Een deeltjesmeting geeft direct resultaat, terwijl een kweek van bacteriën dagen duurt. Daarom dient het aantal deeltjes als praktische graadmeter. Tijdens gebruik kunnen daarnaast microbiologische metingen worden gedaan, zoals beschreven in VCCN Richtlijn 8.
Welke eisen gelden voor de luchtbehandeling?
Naast de criteria per klasse stelt de richtlijn een aantal randvoorwaarden aan de hele operatieafdeling:
- Eigen luchtbehandeling. De operatieafdeling krijgt een luchtbehandelingssysteem dat onafhankelijk werkt van de rest van het gebouw.
- Drukhiërarchie. Lucht stroomt van de schoonste naar de minder schone zones. Bij een drukverschil van 5 Pa of meer mag worden aangenomen dat er een luchtstroom is. Andere aantoonbare methoden, zoals rookproeven, zijn ook toegestaan. Lees meer over hoe drukhiërarchie werkt.
- Deuren en ramen. Deuren van de operatiekamer en opdekruimte komen alleen uit op de schoonste zones. Op de afdeling zijn geen te openen ramen.
- Signalering. In de operatiekamer is zichtbaar of het luchtbehandelingssysteem goed werkt. Komen procesparameters buiten de grenswaarden, dan volgt een alarm.
Welke bouwkundige eisen gelden voor een operatiekamer?
De bouwkundige schil bepaalt of de luchtbehandeling in de praktijk doet wat het ontwerp belooft. De richtlijn vraagt vloer-, wand- en plafondafwerkingen die zo glad, naadloos en gesloten mogelijk zijn. Hoeken en overgangen tussen vloer en wand lopen vloeiend, zodat geen vuil ophoopt en de ruimte effectief te reinigen en te desinfecteren is.
De werkgroep van de richtlijn heeft een voorkeur voor een doos-in-doosconstructie: een zelfstandige, luchtdichte cleanroomschil binnen de bouwkundige schil. De luchtdoorlatendheid van die schil is dan maximaal 1,5 keer het ruimtevolume per uur. Omdat er altijd openingen in het plafond zitten, bijvoorbeeld voor pendels en OK-lampen, moet boven het verlaagde plafond een lagere druk heersen dan in de operatiekamer. Zo stroomt lucht via eventuele lekken altijd naar buiten, en niet naar binnen.
Daarom moeten ook wandsystemen, hermetische deuren, doorgeefkasten en werkstations luchtdicht in de schil worden opgenomen. Een modulair cleanroomwandsysteem maakt het bovendien mogelijk de operatiekamer later aan te passen zonder de schil te slopen.
Welke extra eisen gelden voor een hybride operatiekamer?
In een hybride operatiekamer komt stralingsbescherming erbij. De benodigde afscherming wordt per project vastgesteld met een stralingsberekening. Daarin tellen onder meer het type beeldvormende apparatuur, de gebruiksintensiteit en de aangrenzende ruimten mee. De afscherming wordt uitgedrukt in loodequivalent (mm Pb) en wordt bij ziekenhuisprojecten doorgaans vastgesteld of beoordeeld door de klinisch fysicus. Op basis daarvan worden stralingswerende wanden, deuren, kozijnen en ramen ontworpen en geplaatst, zonder dat de luchtdichtheid van de schil verloren gaat.
Hoe wordt een operatiekamer getest en bewaakt?
Een opleveringstest bewijst niet dat een operatiekamer jaren later nog goed werkt. Daarom onderscheiden de richtlijnen twee momenten:
- In rust. Bij oplevering wordt de operatiekamer getest en geclassificeerd volgens VCCN Richtlijn 7. De ISO-klasse en de hersteltijd worden opnieuw bepaald na aanpassingen aan het luchtbehandelingssysteem of na gedeeltelijke vervanging van eindfilters. Na installatie of vervanging van HEPA-filters volgt een lektest.
- In gebruik. Tijdens het opereren wordt de operatiekamer gemonitord volgens VCCN Richtlijn 8. Ten minste de hoeveelheid toegevoerde lucht wordt bewaakt.
De ziekenhuisorganisatie legt dit vast in een luchtbeheersplan: wie verantwoordelijk is, welke parameters en grenswaarden gelden, en wat er gebeurt bij een afwijking. Ook gedrag hoort daarin. Het aantal aanwezigen, bewegingen en deurbewegingen beïnvloeden de luchtkwaliteit net zo goed als de techniek.
Waarom kiezen voor Ropasystems?
Normen en richtlijnen geven de minimumeisen. Of een operatiekamer daar in de praktijk aan voldoet, hangt af van hoe de bouwkundige schil, de luchtbehandeling en de inrichting op elkaar aansluiten. Een lekkende schil of een slecht ingebouwde deur kan de beste luchtbehandeling ondermijnen.
Ropasystems realiseert de luchtdichte schil van operatiekamers. In onze eigen werkplaats maken we wanden, werkstations, doorgeefkasten en stralingswerende voorzieningen, en ook de luchtkanalen, filterbakken, roosters en plintafzuiging die in de wand worden opgenomen. De afzuiging is instelbaar, zodat de installateur de luchthoeveelheden kan inregelen. Plafonds en OK-deuren nemen we mee in ons ontwerp; ze worden in onze opdracht geleverd door gespecialiseerde partners. De installateur berekent de luchtbehandeling en sluit de installaties aan. Door de schil vanaf het ontwerp met hem af te stemmen, werkt de drukhiërarchie in de praktijk zoals bedoeld.
Staat u voor nieuwbouw of renovatie van een operatiekamer? Neem contact met ons op voor een vrijblijvend gesprek.
Bron: Richtlijn Luchtbehandeling in operatiekamers en behandelkamers (NVMM, publicatie 8 april 2022)